Cách hiểu ba mẹ mình hơn khi đã trưởng thành

Bạn có thể kể ra mẹ ăn gì buổi sáng, ghế nào là ghế của ba, và cái giọng nào báo hiệu bữa cơm sắp căng. Bạn hiểu ba mẹ mình theo kiểu của một người đã quan sát họ mấy chục năm. Vậy mà nếu có ai hỏi năm hai mươi lăm tuổi mẹ sợ điều gì, hay hồi trẻ ba từng muốn đời mình ra sao trước khi nó thành như bây giờ, bạn có thể không có gì để nói.

Khoảng trống đó không phải dấu hiệu nhà mình lạnh nhạt, cũng không phải lỗi của bạn. Đó là hình dạng bình thường của mối quan hệ này. Bạn hiểu ba mẹ rất rõ trong vai ba mẹ, và gần như không hiểu gì về họ trong vai một con người, đó là hai loại hiểu biết khác nhau. Dưới đây là cách rút ngắn bớt khoảng cách ấy, mà không cần chờ ba mẹ thay đổi trước.

Bạn gặp ba mẹ ở khúc giữa câu chuyện của họ

Với mọi người khác trong đời, bạn gặp họ ở đoạn đầu của một điều gì đó. Riêng ba mẹ, bạn gặp ở khúc giữa. Lúc bạn ra đời, họ đã có một tuổi thơ, một lần thất tình, và một phiên bản của chính mình mà họ lặng lẽ tiếc vì đã phải buông. Tất cả những cái đó với bạn đều là chuyện nghe kể lại, nếu bạn từng được kể.

Rồi cái vai chiếm chỗ. Khi phải lo cho một đứa nhỏ, người ta thường cất bớt rất nhiều phần của mình đi. Nỗi lo được giấu để nó không thành nỗi lo của con. Sự tiếc nuối bị cắt khỏi câu chuyện. Đa số ba mẹ, thường là không hề ý thức, đã quyết định rằng có những thứ không phải phần con phải mang, và họ giữ quyết định đó suốt ba bốn chục năm.

Nghĩa là thông tin không mất đi. Nó chỉ nằm dưới một cái vai vốn không có dịp nào tự nhiên để mở ra. Đó là vấn đề dễ chịu hơn nhiều so với việc không thương nhau.

Tự hình dung lòng ba mẹ sẽ không đưa bạn tới đâu

Phản xạ đầu tiên là nghĩ nhiều hơn về họ. Đặt mình vào vị trí của ba mẹ, tưởng tượng tuổi thơ của họ, hình dung hồi đó chắc khổ lắm. Việc đó có cảm giác giống như đang hiểu, và phần lớn chúng ta dừng lại ở đó.

Nghiên cứu lại không ủng hộ cách này. Trong 25 thí nghiệm, Eyal, Steffel và Epley (2018) kiểm tra xem khi được yêu cầu đặt mình vào vị trí người khác, người ta có đoán đúng hơn về người đó không, qua các nhiệm vụ như đoán cảm xúc từ nét mặt, phân biệt nụ cười thật với nụ cười giả, và đoán sở thích của vợ hoặc chồng. Họ không tìm thấy bằng chứng nhất quán nào cho thấy cách đó giúp ích. Nếu có, việc đặt mình vào vị trí người khác còn làm độ chính xác giảm xuống, trong khi đôi khi lại làm người ta tự tin hơn vào phán đoán của mình. Ở thí nghiệm cuối, việc hỏi thẳng người kia qua trò chuyện mới thật sự làm tăng độ chính xác.

Đó là những nhiệm vụ trong phòng thí nghiệm, giữa người lạ và giữa vợ chồng, không phải chuyện con cái đã lớn cố hiểu ba mẹ qua bốn chục năm. Dù vậy vẫn đáng để ý, vì nó giải thích một điều nhiều người từng cảm thấy. Tưởng tượng nhiều hơn không cho bạn ba mẹ. Nó cho bạn một phiên bản tự tin hơn của chính phỏng đoán của bạn, dựng lên từ vật liệu duy nhất bạn có, là chính bạn.

Đường vào không phải là tưởng tượng giỏi hơn. Là thông tin mới.

Hỏi về quãng đời bạn không có mặt

Phần lớn câu hỏi chúng ta dành cho ba mẹ đều về hiện tại, mà hiện tại lại đúng là chỗ cái vai mạnh nhất. Ba mẹ khoẻ không, ăn cơm chưa, lưng còn đau không. Câu trả lời thật hiếm khi nằm ở đó.

Hãy hỏi về những năm bạn không kịp thấy. Và hỏi về sự việc thay vì trạng thái, vì chuyện gì đã xảy ra bao giờ cũng dễ trả lời hơn ba mẹ thấy thế nào.

• Hồi bằng tuổi con thì ba mẹ như thế nào?
• Hồi đó bạn thân nhất của ba mẹ là ai, sau này ra sao?
• Có điều gì ba mẹ từng rất muốn mà không có được không?
• Năm nào là năm khó nhất, và ai đã đỡ ba mẹ qua năm đó?
• Có lúc nào ba mẹ tự nhủ mình sẽ làm cha mẹ kiểu gì không?
• Ông bà ngày xưa có điều gì không bao giờ nói ra thành lời?

Rồi hãy làm điều quan trọng hơn cả câu hỏi: hỏi thêm một câu về đúng điều họ vừa kể, trước khi bạn nói gì về mình. Qua ba nghiên cứu trên các cuộc trò chuyện thật, Huang và cộng sự (2017) thấy rằng người hỏi nhiều câu hơn, đặc biệt là câu hỏi nối tiếp, được người đối diện quý hơn, và điều giải thích cho hiệu ứng đó là họ được cảm nhận như người thật sự đáp lại. Đó là những buổi làm quen và hẹn hò nhanh giữa những người mới gặp, không phải chuyện trong gia đình, và chính người tham gia cũng không nghĩ việc hỏi lại quan trọng đến vậy. Nhưng cơ chế thì vẫn đúng: một câu hỏi nối tiếp là tín hiệu rõ nhất cho thấy bạn thật sự muốn nghe.

Hoàn cảnh cũng giúp nhiều. Hãy hỏi lúc cả hai đang làm việc gì đó khác, lúc chở nhau đi đâu, lúc rửa chén. Hãy hỏi khi đang coi hình cũ, vì tấm hình cho cả hai chỗ để nhìn và một lý do tự nhiên để ngừng lại. Hỏi một câu thôi, đừng hỏi một loạt, kẻo thành phỏng vấn. Và đừng mong câu trả lời dài ngay. Đa số ba mẹ mở dần qua nhiều lần nói chuyện ngắn.

Tìm hiểu thời mà ba mẹ lớn lên

Có những điều ở ba mẹ làm bạn khó hiểu, mà thật ra không phải tính cách. Là thời cuộc.

Rất đáng để biết một cách cụ thể, chứ không mơ hồ, cuộc sống hồi đó ở chỗ ba mẹ lớn lên là như thế nào. Tiền bạc có ổn định không. Một người bằng tuổi họ hồi ấy được kỳ vọng phải muốn gì. Cảm xúc là thứ được nói ra hay là thứ tự mình chịu. Ông bà đã nói và đã không nói những gì. Ba mẹ có ai để tâm sự hay không.

Việc này không phải để bỏ qua chuyện gì, và cũng không buộc bạn phải chấp nhận cách ba mẹ cư xử bây giờ. Hiểu vì sao một cánh cửa bị kẹt không có nghĩa là bạn phải thích cánh cửa đó. Nhưng nó đổi câu chuyện từ sao ba lại như vậy thành ba học được rằng thương là phải lo được cho con, và ba đã làm điều đó với con suốt bao nhiêu năm.

Dịch lại thứ ngôn ngữ mà ba mẹ đang dùng

Nhiều ba mẹ thương con bằng một thứ tiếng nghe không giống thương. Câu hỏi ăn cơm chưa. Lời dặn về cái xe mà bạn không hề hỏi. Câu nhận xét về công việc nghe như chê, mà lúc mới sinh ra trong đầu họ vốn là lo. Sự im lặng dài không phải vì xa cách, mà vì chưa từng có ai dạy họ nói.

Học nghe được thứ tiếng đó là một trong những cách nhanh nhất để thấy gần ba mẹ hơn, dù phía họ chưa đổi gì cả. Không có nghĩa là chấp nhận tất cả. Có những lời thật sự làm đau, và gọi đúng tên chuyện đó cũng quan trọng. Nhưng một phần rất lớn những gì nghe như lạnh nhạt thật ra là tình thương ở một dạng chưa ai dạy họ cách dịch.

Phần khó thì làm riêng một mình trước

Nếu trong lòng bạn còn một chuyện chưa nguôi, sự tò mò sẽ không sống sót khi chạm vào chuyện đó. Bạn hỏi một câu thật lòng, rồi nghe ra nỗi ấm ức cũ trong câu trả lời, và cuộc nói chuyện lại đi về đúng chỗ nó vẫn đi.

Vậy nên sẽ nhẹ hơn nếu bạn đưa phần khó ấy thành lời ở một chỗ riêng tư trước khi mang nó vào phòng khách. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm của Lieberman và cộng sự (2007) cho thấy việc gọi tên một cảm xúc bằng từ ngữ làm giảm phản ứng của hạch hạnh nhân với các hình ảnh tiêu cực, so với những cách xử lý khác. Đó là nghiên cứu chụp não với hình ảnh trong máy quét, không phải một người ngồi viết về ba mình, nên hãy đọc nó như một gợi ý về cơ chế, đừng đọc như một lời hứa cho gia đình bạn. Về phía việc viết, một phân tích tổng hợp 146 nghiên cứu ngẫu nhiên của Frattaroli (2006) tìm thấy hiệu quả trung bình dương nhưng nhỏ cho việc viết ra những trải nghiệm khó, và mức độ phụ thuộc nhiều vào điều kiện. Khiêm tốn thôi, không phải phép màu.

Cách làm thì đơn giản. Viết ra câu mà bạn sẽ không bao giờ nói với ba mẹ. Rồi viết bên dưới câu hỏi mà bạn thật sự muốn được nghe trả lời. Mang theo câu thứ hai.

Murror giúp bạn nhìn ra con người phía sau vai ba mẹ

Phần khó hiếm khi là cuộc nói chuyện. Phần khó là bước vào đó với một điều gì rõ ràng hơn cái nút thắt bạn đã mang từ hồi chín tuổi.

Murror là một cách thực tập sự đồng cảm, làm ra đúng cho khoảng trống đó. Bạn mở lòng với một người bạn AI biết lắng nghe, giúp bạn hiểu rõ hơn mình đang cảm thấy gì và nghĩ gì về những người mình thương, để một nỗi khó chịu rối rắm mấy chục năm với mẹ có thể thành một điều bạn nhìn ra thật rõ và một câu hỏi bạn có thể hỏi thật. Từ những gì bạn chia sẻ, Murror nhẹ nhàng gợi ra những điều đáng để ý về các mối quan hệ của bạn, cùng những cách nhỏ và không áp lực để bạn có mặt với người khác, như một Khoảnh khắc quan tâm nhắc bạn gọi cho ba mẹ mà bạn cứ định gọi hoài, hay một Kết nối nhắc bạn nhớ điều gì quan trọng với họ để bạn biết bắt đầu từ đâu. Đây là một người bạn đồng hành và một nhịp cầu để nuôi dưỡng sự đồng cảm, không bao giờ thay thế chính những con người đó, và không phải trị liệu.

Khi một điều bạn đã ngẫm ra trong riêng tư thấy đã sẵn sàng, bạn có thể biến nó thành một đoạn chia sẻ tuỳ chọn để gửi cho người mình tin, và đó thường là cách một điều nghĩ thầm trở thành một cuộc trò chuyện thật. Mọi thứ đều được mã hoá và riêng tư theo mặc định, nên bản nháp lộn xộn nhất vẫn là của riêng bạn. Mục đích không phải là ngẫm nghĩ cho nhiều. Mục đích là bước vào lần gặp tới với sự tò mò thay vì một kịch bản.

Ba mẹ cũng được quyền là một con người trọn vẹn

Nhiều khả năng bạn sẽ không có được câu chuyện đầy đủ. Có phần ba mẹ không nhớ, có phần họ sẽ không nói, và có phần chính họ cũng không biết về mình.

Nhưng bạn không cần cả cuốn hồ sơ. Bạn chỉ cần đủ để thôi lấp những chỗ trống bằng phỏng đoán của mình. Một câu chuyện về ba mẹ hồi bằng tuổi bạn đã đủ làm lần bất đồng tới đây nhẹ đi. Một câu trả lời về năm khó nhất đã đủ đổi cái bạn nghe được trong lời dặn dò.

Hãy hỏi một điều bạn không có mặt để thấy. Rồi hỏi thêm một câu về câu trả lời. Gần như chỉ cần vậy thôi.