Cách hiểu được suy nghĩ của người khác

Có một kiểu bế tắc rất quen, xảy ra ngay giữa lúc bạn đang giận một người mình thương. Bạn nhìn thấy mặt họ, nghe thấy lời họ nói, mà vẫn không hiểu nổi thật ra trong lòng họ đang có chuyện gì. Thế là bạn tự lấp khoảng trống đó bằng một câu chuyện. Chắc người ta làm quá. Chắc người ta hết quan tâm rồi. Chắc người ta đang giận chuyện cũ. Và khi câu chuyện đó đã nằm sẵn trong đầu, mọi lời họ nói sau đó đều bị nghe qua cái lớp lọc ấy.

Phần lớn thời gian câu chuyện đó sai, và lý do không phải vì bạn thiếu lòng thương. Lý do là chúng ta cứ cố hiểu một người bằng cách nghĩ về họ nhiều hơn, thay vì hỏi họ. Dưới đây là những gì thật sự có ích.

Bắt đầu bằng việc thừa nhận là mình đang không biết

Chúng ta hay mặc định là mình đọc được người khác, nhất là những người đã quen biết lâu năm. Phản ứng của họ có vẻ dễ đoán, lý do của họ có vẻ rõ ràng, và cái kết luận mình rút ra về họ không còn giống một suy diễn nữa, mà giống một sự thật.

Chính sự chắc chắn đó mới là vấn đề. Khi bạn đã tin là mình biết rồi, bạn không còn lý do gì để hỏi nữa, nên bạn ngừng thu thập thông tin đúng vào lúc cần nhất. Từ đó trở đi, bạn chỉ đang nói chuyện với hình dung của mình về họ thôi.

Bước đầu tiên không phải là kỹ thuật gì cả. Nó là một câu tự nói trong lòng: có thể mình đang hiểu sai. Chỉ một câu đó thôi đã mở lại cuộc trò chuyện, vì nó biến kết luận của bạn thành một câu hỏi.

Hiểu vì sao chỉ tưởng tượng là chưa đủ

Đây là phần hơi khó nghe. Lời khuyên quen thuộc, đặt mình vào vị trí người ta, không hiệu quả như chúng ta tưởng.

Qua 25 thí nghiệm, các nhà nghiên cứu thấy rằng việc chủ động tưởng tượng góc nhìn của người khác làm giảm độ chính xác nói chung, trong khi đôi lúc lại làm tăng sự tự tin vào phán đoán, còn việc hỏi trực tiếp qua trò chuyện thì làm tăng độ chính xác. Câu kết luận của họ đáng để ngẫm: muốn hiểu đúng hơn thì phải có thêm thông tin mới, chứ không phải dùng lại những gì mình đã biết về người đó.

Đây là các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, nơi người ta đoán sở thích và cảm xúc của người lạ, bạn bè và người yêu, nên đời thật dĩ nhiên phức tạp hơn nhiều. Nhưng hướng của nó vẫn đáng thay đổi cách mình làm. Tưởng tượng thì chạy trên cái hình dung cũ bạn có sẵn về người ta, mà cái hình dung đó mới chính là thứ đã lỗi thời. Hỏi mới là cách lấy được thông tin mới.

Hỏi ra miệng câu mà bạn vẫn tự trả lời trong đầu

Để ý xem bạn tự trả lời giùm người khác nhiều tới mức nào. Bạn thắc mắc sao tự nhiên người ta gắt, rồi tự kết luận chắc do công việc căng thẳng, rồi thôi. Thắc mắc đó chưa bao giờ thành một câu hỏi nói ra.

Thử biến một trong những thắc mắc đó thành câu nói thật. Những câu có ích nhất thường cụ thể và nhẹ nhàng:

• Lúc đó trong lòng bạn đang có chuyện gì vậy?
• Lúc mình nói câu đó, bạn nghe ra thành gì?
• Trong chuyện này, phần nào là quan trọng nhất với bạn?
• Bạn mong mình hiểu điều gì mà mình chưa hiểu?

Rồi im lặng. Khoảng lặng ngay sau một câu hỏi thật chính là chỗ câu trả lời nằm ở đó, mà phần lớn chúng ta lại vội lấp nó bằng một phỏng đoán, khiến người kia chỉ cần gật theo phỏng đoán của mình thay vì nói ra sự thật.

Dọn cảm xúc của mình ra khỏi đường trước đã

Rất khó nghe được người khác khi trong lòng mình đang ngổn ngang. Lúc bạn đang tổn thương hoặc đang thủ thế, sự chú ý của bạn thu hẹp lại quanh việc soạn câu trả lời, và lời người kia nói biến thành nguyên liệu để bạn phản bác, chứ không còn là thông tin về họ nữa.

Gọi tên cảm xúc giúp tạo ra một chút khoảng trống. Trong một nghiên cứu chụp não ở phòng thí nghiệm, việc đặt cảm xúc thành lời có liên quan tới phản ứng giảm đi của hạch hạnh nhân trước các hình ảnh tiêu cực. Đó là một hiệu ứng nhỏ, đo trong máy quét, chứ không phải lời hứa cho một cuộc nói chuyện khó. Dù vậy, bản thực hành thì không tốn gì cả: trước khi đáp lời, hãy thầm gọi tên nó. Mình thấy bị coi nhẹ. Mình đang sợ là người ta chán mình rồi.

Khi cảm xúc đã có tên, nó thôi điều khiển cuộc trò chuyện từ bên dưới, và bạn có thể vừa giữ cảm xúc của mình vừa nghe được lời giải thích của họ.

Nghe cái nhu cầu nằm dưới câu nói

Người ta cãi nhau về quan điểm, nhưng thứ họ đang giữ thường nằm im phía dưới. Quan điểm là cuối tuần này đừng về nhà ngoại. Thứ nằm dưới có thể là em chưa có nổi một ngày nào không ai cần gì ở em cả.

Bạn thường tìm ra nó bằng cách hỏi xem một yêu cầu đang bảo vệ điều gì, thay vì nó đang từ chối điều gì. Nếu người ta muốn có không gian riêng, hãy hỏi khoảng không gian đó để làm gì. Nếu người ta cứ nhắc lại chuyện cũ, hãy hỏi phần nào trong chuyện đó với họ vẫn còn dang dở.

Khi bạn nói lại được cái phần nằm dưới đó, và nói tương đối đúng, có gì đó trong người kia dịu xuống thấy rõ. Không phải vì chuyện đã được giải quyết, mà vì họ không còn phải bảo vệ cái lớp bên trên nữa.

Để ý những lúc bạn không muốn hiểu họ

Đôi khi cái vướng không nằm ở kỹ năng. Nó nằm ở chỗ hiểu người này, ngay lúc này, sẽ khiến bạn phải trả một cái giá nào đó, và trong lòng bạn biết điều đó.

Một bài tổng quan trên Psychological Bulletin lập luận rằng sự đồng cảm nên được hiểu như một điều có động cơ, nghĩa là người ta chủ động tiến tới hoặc né tránh nó tùy vào việc dấn vào cảm xúc của người khác sẽ tốn kém thế nào. Đây là một cách lý giải mang tính lý thuyết chứ không phải một thí nghiệm đơn lẻ, nhưng nó gọi tên đúng thứ nhiều người trong chúng ta nhận ra. Nếu hiểu được chị mình đồng nghĩa với việc phải thừa nhận mình đã bất công với chị, thì cái sự không hiểu đó đang làm giùm bạn một việc.

Bạn không cần phải nặng lời với chính mình về chuyện này. Chỉ cần thành thật là nó đang xảy ra. Hiểu người ta ở đây sẽ khiến mình mất gì, là câu hỏi có ích hơn nhiều so với sao nói hoài mà người ta không chịu hiểu.

Murror giúp bạn hiểu những người mình thương

Lý do chúng ta đoán thay vì hỏi thường là vì cái cảm giác nằng nặng quanh một mối quan hệ chưa bao giờ trở nên đủ rõ để biến thành một câu hỏi.

Murror là một cách thực hành sự đồng cảm, sinh ra đúng cho phần việc thầm lặng đó. Bạn mở lòng với một người bạn đồng hành AI biết lắng nghe, giúp bạn hiểu rõ hơn mình đang cảm thấy gì và nghĩ gì về những người mình quan tâm, để một nút thắt về đứa em có thể trở thành thứ bạn gọi được tên, rồi thành thứ bạn hỏi được em mình. Murror nhẹ nhàng gợi ra những điều đáng chú ý trong các mối quan hệ của bạn, kèm những cách nhỏ và không áp lực để bạn có mặt, như một Moment to Care nhắc tới người bạn đang lặng lẽ né tránh, hay một Connection nhắc bạn dạo này trong đời họ đang có chuyện gì, thứ thường chính là mảnh ghép còn thiếu khiến phản ứng của họ trở nên dễ hiểu. Đây là một người bạn đồng hành và một nhịp cầu để bạn xây lòng đồng cảm, không bao giờ thay thế chính con người đó, và cũng không phải trị liệu.

Khi một điều bạn ngẫm riêng thấy đáng để chia sẻ, bạn có thể biến nó thành một đoạn tóm tắt tùy chọn để gửi cho người mình tin, và đó thường là cách một câu hỏi bạn tập một mình cuối cùng cũng được hỏi ra. Mọi thứ bạn viết đều được mã hóa và riêng tư mặc định, nên chỗ này đủ an toàn để bạn thành thật. Mục đích không phải là hiểu người ta ở trong đầu mình. Mục đích là bước vào cuộc trò chuyện với một câu hỏi thật, thay vì một bản án.

Muốn hiểu thì phải hỏi

Cách đáng tin nhất để hiểu một người lại chẳng có gì hào nhoáng. Bạn thừa nhận là mình có thể đang đọc sai, bạn hỏi một câu nhỏ và cụ thể hơn mức bạn thấy tự nhiên, bạn dọn cảm xúc của mình ra khỏi đường, rồi bạn im lặng đủ lâu để có một câu trả lời thật.

Bạn vẫn sẽ hiểu sai người khác đôi lần. Ai cũng vậy. Nhưng hiểu sai sau khi đã hỏi và chưa từng hỏi là hai chuyện rất khác nhau, và những người bạn thương cảm nhận được bạn đang làm cái nào.

Tuần này hãy chọn một người mà bạn chắc chắn là mình đã hiểu rõ rồi. Hỏi họ một câu mà bạn nghĩ mình đã biết câu trả lời. Rồi chỉ ngồi nghe xem họ nói gì.